Murat Menteş’in palindromlar konusunda yazdıkları beni Georges Perec’yi keşfettiğim ilk günlere götürdü. Uzun uzadıya Ou-Li-Po’dan veya Perec’nin palindrom ve lipogramlarından söz etmeyeceğim. Meraklısına Google rehber olur.  Mesela Perec’nin 5.000 harflik meşhur palindromuna şuradan erişilebilir. Perec’nin La Disparition isimli romanı da iyi bilinir; içinde hiç “e” harfi geçmeyen bu benzersiz yapıt bir polisiyedir.

Perec’nin ve aslında benzer deneylere girişen kalem arkadaşlarının bu biçem virtüözlüğünden ne beklediğini uzun süre anlamadım. Bir romanı “e” harfi olmadan yazmak güçtür ama yeterince dikkat ve zaman ayırarak pekala yapılabilir. Bu benzersiz bir yetenek bile olsa açıkçası insanın bir romanı okuma gerekçesi böyle bir ustalığa tanıklık etmek olamaz. Perec, Yaşam Kullanma Kılavuzu, Şeyler ve W ya da Bir Çocukluk Hatırası gibi önemli başka yapıtların da yazarı.  Aynı adam niçin “e” harfi geçmeyen romanlara ya da akla zarar palindromlara kafayı taktı?

Perec, yazar olarak kişisel kırılım noktasını Brecht okumalarına ve onun yabancılaşma kuramına bağlıyor. Brecht, küçük burjuva izleyiciye kendi gerçeğinin çürümüşlüğünü anlatma çabasındaydı. Kuramsallığı bir yana bırakırsak insanları yaşadıklarını sandıkları toz pembe Dünya’dan koparacak darbeyi yaratmayı istiyordu. Bunun için de izleyicinin yaşadığı gerçek tarihsel koşulları başka bir döneme ya da olaya transfer ederek kendisine dışarıdan bakmasını sağlamaya çalışıyordu. Cesaret Ana bunun tam gediğine oturan bir örneğidir.

Perec’ye dönersek: “E” harfini kullanmadan yazmaya kalkarsanız bir şeyi önleyemezsiniz: Üslup denen, bir yazarı “kendisi” olarak ayırmamızı sağlayan, yazarın özü saydığımız nitelik ortadan kalkar. “E” harfini çıkarmak yazarı ortadan kaldırır; sözcükleri yazar değil, oyunun kendisi seçmeye başlar. Bu başlı başına bir üslup mudur? Hayır. En fazla avant-garde bir yanı olduğu söylenebilir; söylenebilirdi, çünkü denendi ve tükendi. Bir atımlıktı. Perec o atışı yaptı.

Üslubun ölümü aslında yazarın ölümüdür.  Joyce da bu çıkmazın ayrımındaydı. Perec’den sonra insanların severek okuduğu pek çok roman ve şiir yazıldı; ancak modern edebiyatın bu çıkmazı bana kalırsa tümüyle aşılabilmiş değildir.